Soorten asbest: chrysotiel, amosiet, crocidoliet en meer

Zes mineralen, twee families

Asbest is geen merk of materiaal, maar een naam voor zes natuurlijke mineralen die uit dunne vezels bestaan. Ze waren sterk, slijtvast, bestand tegen hitte en chemicaliën, en goedkoop. Daarom zijn ze in veel producten verwerkt. Alle zes worden als kankerverwekkend beschouwd; in de Europese indeling valt asbest in categorie 1A, de zwaarste categorie voor kankerverwekkende stoffen. Wetenschappelijk zijn er twee families: chrysotiel, wit asbest, en de amfibolen, waartoe de overige vijf behoren.

Soort	Kleurnaam	Familie	Waar in Nederland
Chrysotiel	wit	serpentijn	veruit het meest toegepast, vooral in asbestcement
Amosiet	bruin	amfibool	isolatie, brandwerende platen, spuitasbest
Crocidoliet	blauw	amfibool	isolatie en spuitasbest, als eerste verboden
Antofylliet	geen gangbare kleurnaam	amfibool	weinig toegepast
Actinoliet	geen gangbare kleurnaam	amfibool	weinig toegepast
Tremoliet	geen gangbare kleurnaam	amfibool	weinig toegepast

De kleurnamen verwijzen naar de ruwe vezel zoals die in de natuur voorkomt. Zodra asbest in cement of een andere drager is verwerkt, ziet het er meestal grijs of wit uit. De kleur van een plaat of een stuk isolatie zegt dus niets over de soort die erin zit.

Wit asbest (chrysotiel)

Wit asbest is de soort die je het vaakst tegenkomt. Het zit in asbestcement, zoals golfplaten, vlakke platen, leidingen en bloembakken, en daarnaast in veel andere producten. Het wordt vaak gemengd met andere soorten gebruikt. Omdat het zo veel is toegepast, is het ook de soort die je het vaakst aantreft bij een inventarisatie. Het wordt als minder schadelijk gezien dan de amfibolen, maar dat betekent niet dat het onschadelijk is: ook chrysotiel is kankerverwekkend als de vezels worden ingeademd.

Bruin asbest (amosiet)

Bruin asbest is een amfibool. Het is vooral gebruikt in brandwerende platen, in isolatiemateriaal en in spuitasbest, waar het veruit het grootste deel van het asbest uitmaakt. Dat soort toepassingen is vaak niet hechtgebonden, wat het materiaal extra risicovol maakt: de vezels komen er gemakkelijk uit en de soort zelf is al schadelijker dan wit asbest. Platen met amosiet geven daarom een veel grotere kans op vrijkomende vezels dan een heel stuk asbestcement.

Blauw asbest (crocidoliet)

Blauw asbest geldt als de gevaarlijkste soort. De vezels zijn extreem fijn en dringen diep in de longen door. Het is gebruikt in isolatie en in spuitasbest. Het was in Nederland het eerste dat werd verboden, in de jaren zeventig, lang voordat asbest in zijn geheel ging verdwijnen. In een gebouw uit die periode kan het dus nog zitten, bijvoorbeeld in isolatie of spuitasbest.

Antofylliet, actinoliet en tremoliet

De overige drie amfibolen zijn in Nederland veel minder toegepast dan wit, bruin en blauw asbest. Je ziet de naam antofylliet ook geschreven als anthofylliet of antophylliet. Actinoliet en tremoliet komen eveneens zelden als hoofdbestanddeel van een product voor. Dat betekent niet dat ze nergens in zitten: bij een analyse kan een laboratorium ook deze soorten aantreffen, soms als bijmenging in een ander materiaal. Het zijn amfibolen en dus gelden voor werk waarbij ze vrijkomen dezelfde strenge regels als voor bruin en blauw asbest.

Hechtgebonden en niet hechtgebonden

Naast de soort is de vorm van belang. Bij hechtgebonden asbest zitten de vezels stevig vast in een drager als cement, lijm of kunststof. Zolang het materiaal heel is en niet wordt bewerkt of gesloopt, komen er nauwelijks vezels vrij. Het bekendste voorbeeld is asbestcement in goede staat.

Bij niet hechtgebonden, ofwel losgebonden asbest zitten de vezels nauwelijks vast. Spuitasbest, niet hechtgebonden brandwerend board en zwaar verweerd asbestcement vallen hieronder. Het verschil bepaalt hoe verwijdering moet verlopen. Hechtgebonden asbest haal je heel weg, zonder te breken. Bij losgebonden asbest zijn zwaardere maatregelen nodig om te voorkomen dat vezels zich verspreiden. Bij asbestcement zit het verschil niet in het materiaal, maar in de leeftijd: een ongecoate plaat die al jaren aan regen is blootgesteld, wordt vaak behandeld alsof hij niet meer hechtgebonden is. Meer over de bekendste vorm staat in het artikel over asbestcement.

Waarom de soort uitmaakt voor de risicoklasse

Bij het werken met asbest geldt een indeling in risicoklassen 1, 2 en 2A. Die indeling hangt samen met de hoeveelheid vezels die in de lucht kan komen, en met het soort. Voor wit asbest en voor amfibolen gelden verschillende maten, omdat amfibolen schadelijker worden geacht. Door hun vezelstructuur en vorm geeft een lagere concentratie amfibolen hetzelfde risico als een hogere concentratie wit asbest. Klasse 2A is bedoeld voor werk waarbij amfibole vezels vrijkomen. Eerder heette die klasse 3.

In de praktijk betekent dat het volgende. Een gecertificeerd bedrijf, een deskundig toezichthouder, een afgeschermd werkgebied en een eindcontrole zijn nodig bij de hogere klassen. Bij klasse 2A is bovendien de meetmethode na afloop in de regel nauwkeuriger en de toetswaarde strenger. De inventariseerder zet de klasse in zijn rapport, per toepassing. Wat daar precies onder valt, staat uitgelegd in het artikel over de risicoklassen.

De soort laten vaststellen

De soort stel je alleen vast met onderzoek. Een laboratorium bekijkt een monster onder de microscoop en meldt welke soort of soorten er zitten. Een inventarisatiebureau neemt die monsters op de juiste manier en verwerkt de uitslag in een rapport. Een eigen oordeel op basis van kleur, uiterlijk of bouwjaar is niet betrouwbaar genoeg, ook niet voor de risicoklasse.

In het rapport staat per toepassing welke soort is aangetroffen, waar het zit, hoeveel het is en in welke klasse de verwijdering valt. Zit er meer dan één soort in een materiaal, dan staat dat er ook bij. De saneerder gebruikt die gegevens voor zijn werkplan, en jij gebruikt ze om offertes goed te kunnen vergelijken. Voor één verdacht materiaal kan een los monster volstaan.