De geschiedenis van asbest in Nederland

Een wondermineraal

Asbest is een natuurlijk mineraal dat in dunne, taaie vezels uiteenvalt. Het isoleert, houdt hitte en vuur tegen, weerstaat chemicaliën en is goedkoop te winnen. Voor bouwers en fabrikanten was dat bijna ideaal. Die combinatie van eigenschappen verklaart waarom het in zo veel verschillende producten terechtkwam: wat sterk, slijtvast en hittebestendig moest zijn en weinig mocht kosten, kon met asbest worden gemaakt. Met cement gemengd werd het een sterk en licht plaatmateriaal, met kunststof of papier werd het een vloerbedekking of afdichting, en op staal gespoten werd het een brandwerende laag.

Een van de eerste industriële toepassingen was asbestcement, dat aan het eind van de negentiende eeuw door de Oostenrijker Ludwig Hatschek is ontwikkeld en onder de naam Eternit werd verkocht. In Nederland ontstond in de twintigste eeuw een eigen asbestcementindustrie.

Opkomst en toepassingen

Het grootschalige gebruik in Nederland begon na de Tweede Wereldoorlog en liep tot het begin van de jaren negentig. In een tijd waarin er veel gebouwd werd, was een goedkoop en sterk materiaal welkom. In de jaren zeventig bereikte het gebruik een hoogtepunt. Er werden toen jaarlijks tienduizenden tonnen ruw asbest ingevoerd, en daarnaast nog veel asbest in kant-en-klare producten.

Wat er van gemaakt werd, is bijna niet op te sommen. Golfplaten en vlakke platen voor daken en gevels, leidingen, isolatie, pakkingen, remvoeringen en brandwerende bekleding. Vloerzeil kreeg van de jaren zestig tot halverwege de jaren tachtig vaak een onderlaag van asbesthoudend papier. In gebouwen van voor halverwege de jaren zeventig is asbestkoord als afdichting gebruikt, onder meer in oude haarden en kachels. Ook op scheepswerven werd het gebruikt. Spuitasbest werd in de jaren vijftig en zestig veel aangebracht op staal en plafonds. Ongeveer driekwart van al het asbest ging in asbestcement.

De asbestcementindustrie in Goor en Harderwijk

De asbestcementindustrie is nauw verbonden met twee plaatsen. In Goor in Twente stond een fabriek die lange tijd de grootste werkgever van de plaats was. In Harderwijk was eveneens een asbestcementfabriek. Hier werden platen, buizen en andere producten gemaakt, en hier ontstond ook een grote hoeveelheid afval.

Dat afval kreeg een tweede leven. Rond Goor werd het tot eind jaren zeventig gratis weggegeven aan boeren en andere gebruikers om wegen en erven mee te verharden. Het gevolg was dat er asbestcement in de bodem terechtkwam, ver buiten de fabriek. Ook rond Harderwijk lagen wegen en erven met asbestcementafval. Omwonenden kregen zo, vaak ongemerkt, met asbest te maken.

Ook de mensen die in de fabriek werkten, liepen risico. Via werkkleding konden vezels zelfs mee naar huis komen, zodat ook gezinsleden ze binnenkregen. Veel mensen in en rond Goor zijn aan asbestziekten gestorven; de precieze aantallen zijn onderwerp van discussie.

De omslag

De eerste signalen kwamen al eerder dan de maatregelen. Eind jaren zestig vond een arts onder werknemers van een scheepswerf een reeks gevallen van mesothelioom, een zeldzame kanker van het long- of buikvlies, die hij aan asbest koppelde. Het aantal gevallen nam in de jaren zeventig verder toe. Dat veranderde het beeld van asbest als handig bouwmateriaal, want de ziekte kwam pas tientallen jaren na de blootstelling.

Het besef verspreidde zich langzaam, juist omdat de ziekte zo laat optreedt. In de jaren zeventig begonnen de eerste beperkingen, en in de jaren daarna werd de regelgeving stap voor stap strenger.

Het verbod, stap voor stap

Een algemeen verbod kwam niet in één keer. Blauw asbest, de gevaarlijkste soort, werd in de jaren zeventig als eerste verboden. Daarna volgden regels over het hechtgebonden zijn van vezels, waarschuwingsetiketten en strengere normen voor werken met asbest.

Periode	Stap
Jaren zeventig	verbod op blauw asbest en op een aantal toepassingen, met mogelijkheid tot ontheffing
Begin jaren tachtig	eisen aan hechtgebonden vezels en waarschuwingsetiketten
Eind jaren tachtig	strengere normen voor werken met asbest
Begin jaren negentig	algemeen verbod op gebruik en productie, ook van asbestcement
Ruim tien jaar later	verbod in de hele Europese Unie

Voor de fabrikanten van asbestcement betekende het verbod het einde van hun oorspronkelijke product. De fabriek in Goor bestaat nog en maakt tegenwoordig vooral plaatmateriaal voor gevel- en dakbekleding, zonder asbest.

Bestaand asbest hoefde niet te verdwijnen, en dat is nog steeds zo. Een verbod op asbestdaken is niet gekomen: het wetsvoorstel is door de Eerste Kamer verworpen. Meer over de huidige regels staat in het artikel over het asbestverbod.

De nasleep

De eerste grote opgave was de bodem. Rond Goor en Harderwijk kwamen begin deze eeuw saneringsregelingen voor wegen en erven met asbestafval. Eigenaren konden subsidie krijgen om de asbestlaag te verwijderen of af te dekken, bijvoorbeeld met asfalt. In een nieuwbouwwijk in Goor bleken later honderden tuinen vervuild, en de sanering daarvan kostte tientallen miljoenen euro's aan overheidsgeld.

Voor de slachtoffers kwam er een tegemoetkomingsregeling. Wie mesothelioom of asbestose heeft, kan via het Instituut Asbestslachtoffers een vast bedrag aanvragen, dat het Rijk elk jaar vaststelt. Het is een voorschot op een eventuele schadevergoeding. In de jaren negentig ontstond bovendien het Comité Asbestslachtoffers, dat zich sindsdien inzet voor erkenning, hulp en schadevergoeding. Nog altijd overlijden elk jaar enkele honderden mensen aan asbestkanker, omdat de ziekte pas tientallen jaren na de blootstelling optreedt. De gezondheidskant staat in het artikel hoe schadelijk asbest is.

De grootste opgave nu zit in gebouwen. Asbestdaken vormen naar schatting de grootste resterende bron, en voor de verwijdering is geen landelijke subsidie meer. Een woning of schuur die voor het begin van de jaren negentig is gebouwd, kan asbest bevatten. Wie wil weten waar het nu nog zit, begint bij asbestcement en laat voor het slopen of verbouwen eerst een inventarisatie doen.